bu zerrede yetişen gülnar çayı

Sideritis zor bir cins. Dikkat etmemiz gereken özellikleri oldukça fazla. Ve işin içine ölçmeler biçmeler giriyor. Çok küçük bir topluluğun annesi olduğu belli olan bir Sideritis’le (Dağçayı) karşılaştım geçen sene. Bu çevrede doğal yayılışı olan 3 dağçayından biri. Kim olduğunu bilmiyordum, hem tohumunu ektim hem çelikten büyüttüm. Tıpkı yetiştiği yere benzer bir ortama. Hiç bilimsel olmayacak ama bir çimdik ektiğim tohumdan sadece iki tanesinin çimlendiğini de belirteyim. Bu iki can yaprak verip boy attı. Gidip gelip kolaçan ettim, iyiler midir, keyifleri yerinde mi diye. Çiçek açmasını bekledim. Bugün bitkinin sergilediği özelikleri tanı anahtarıyla ve yayılış bilgisiyle karşılaştırdım. Ve sonunda Sideritis brevidens olduğuna kanaat getirdim. Gülnar Çayı. Sadece Doğu Akdeniz bölgesinde yetişiyor. Bitkiler söz konusu olduğunda ülkeler yok, yeryüzü ve gökyüzü var, yani dünya; “mavi kadifede bir yaldız zerresi”

Bu zerrede yetişen Gülnar Çayı’nın neslinin tükenme riski çok yüksek. Popülasyonu ve korunmasıyla ilgili bir çalışma başlatılmış ama çalışmanın akibetine ulaşamadım. Tübives’te yetiştiği rakım 950 olarak verilmiş. Burası 890 rakımda, burada da yetişiyor. Doğu Akdeniz’li dağ bahçelerine duyurulur; ekmek gerek tohumlarını.

Şifası var mı? Elbette. Peki tadı; yumuşak ve ıtırlı. Kokusu; kırmızı bir limon.


Anahtar ve kaynaklar

Tanı anahtarı: “Perennial, 20-45 cm, ± branched. Stem densely covered below with spreading eglandular hairs to 1 mm, with numerous glandular hairs and fewer eglandular bristles above. Middle cauline leaves densely adpressed white-silky, oblong to ovate, rounded or cordate at base, with petiole 1-3 mm, lamina 2-4 x 0.8-1.5 cm, obtuse or acutish, finely crenate, leaves ± congested below, internodes 1-3 cm. Verticillasters 3-10, 6-flowered, 1-5 cm distant. Middle bracts orbicular, ± amplexicaul, 1-1.5 cm, finely glandular-tomentose, mucronate (2-5 mm). Calyx 7-8 mm, teeth 2 mm, mucronate, tube glandular. Corolla yellow, 10-11 mm, hairy and scarcely lined inside. 2n – 32. Fl. 5-8. Quercus macchie, sea cliffs, s.1.-915 m.” (Kaynak: “Flora of Turkey and the East Aegean Islands”, P. H. Davis, 1982, Edinburgh at the University Press, 7. cilt, sy. 186)

Ayrıntılı morfolojik özellikleri:

Habitus: Çok yıllık otsu, tabanda odunsu; gövde dik (15-)39-56 cm boylarında, tabandan itibaren yoğun dallanmış.

Sürgün: Alt kısımlarda kısa salgı ve kısa dik örtü tüylü, üst kısımlarda yoğun kısa salgı ve sert kısa batıcı tüylü; yapraklar gövdenin alt kısmında yoğunlaşmış, yaprak boyu internodyumlara eşit veya daha uzun internodyumlar arasi 1-5 cm, alttakiler daha kısa.

Yaprak: Yapraklar her iki yüzde de yoğun basık beyaz ipeksi örtü tüylü; alt yapraklar 1-5 mm kadar kısa saplı, lamina eliptik-oblong veya lanseolat 2-3,5×0,9-1,4 cm, tepesi akut, kenari krenulat, tabani attenuat; orta gövde yapraklar sapsız, lamina oblong-ovat, ovat-genişçe lanseolat, 1,8-3,7(-4)x 0,8-1,9 cm, tepesi akut, kenari krenat, tabani kordat yada nadiren obtus üst gövde yapraklar sapsız, lamina ovat-kordat, 2-3,5 x 1-2 cm, tepesi akut akuminat, küçük sarımsı mukrolu, kenari tamdan, krenulat serrulata kadar.

Çiçek: Çiçek durumu dallanmış veya basit; vertisillatlar 3-10 adet, her vertisillat 6 çiçekli, vertisillatlar arası alt kısımlarda 5-6,5 cm, üst kısımlarda 1-2 cm.

Braktelerin dış yüzü yoğun dik ince salgı ve ince beyaz örtü tüylü, iç yüzü seyrek salgı ve örtü tüylü, belirgin ağsı damarlı, kenarı tam; alt brakteler ovat, akümenle birlikte 1,7-2 x 1,2-1,5 cm, akümen 6-8 mm; orta brakteler orbikulat, ovat-orbikulat, akümenle birlikte 1-1,6 x 0,9-1,6 cm, akümen 1,5-4(-5) mm; üst brakteler orbikulat, akümenle birlikt 0,9-1,4 x 0,9-1,3 cm, akümen 1-2,5 mm.

Kaliks 8-11 mm, dişler triangular (bazen lanseolat) 2,5-3x 1-1,5 mm hemen hemen eşit, dişlerin dış yüzü yoğun uzun örtü ve seyrek salgı tüylü, iç yüzü seyrek salgı tüylü,; tüp 6-8 mm, diş yüzü yoğun uzun ve kısa salgı tüylü, iç yüzü boğaz kısmında halka şeklinde uzun örtü tüylü ve seyrek kısa salgı tüylü. Korolla sarı, 12-14 mm, kaliksten uzun; tüpün üst kısmı ve lopların dış yüzü yoğun basık örtü tüylü, dudakların iç yüzü boğaza kadar küçük örtü tüylü; tüpün iç kısmında filamentlerin alt bölgesindeki tüyler tam halka şeklinde değil; Üst dudağın iç kisminda 2 kahverengi çizgi yok dudağin iç kısmında 2 kahverengi çizgi yok. (Kaynak: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/1062972)