endemik bir ağaç

Tepelerin dik yamaçlarında görüp yanına yaklaşamadığım uzaktan ancak beyaz bulutlarını seçebildiğim canla en sonunda tanıştık. Bu defa yolumun üzerindeydi. Veya belki ben onun yoluna çıktım. Toros dişbudağı (Fraxinus ornus subsp. cilicica) Bu alttür dünyada sadece Akdeniz, Asıl Ege ve İç Anadolu’nun batısında 350-1500 metre yükseltiler arasında yetişiyor. 20 metre boylanabilen endemik bir ağaç türü. Akdeniz’e adım atar atmaz bu ağaçtan haberim olmalıydı. 7 yaşında bir Toros dişbudağı yaşıyor olabilirdi bahçede. Bu bir kenara Akdeniz’de doğdum. Bir ayağı da Amanoslar’daymış mesela. Taammüden ağaç öldürüyorlar; görmeyerek, duyurmayarak. Resmi suç değil mi bu?

Çiçekli dişbudak’tan yaprakçılarının her iki yüzünün de tüysüz olması, yaprakçık sapının daha uzun olması ve yaprakçıkların sivri uçlu olmasıyla ayrılıyor. (İkinci fotoğraftaki her bir yaprakçığa bakınız.) Ağaçların yaklaşık yarısı erkek, yarısı ise çift cinsiyetlidir ve sadece bu bireyler tohum taşır. Bununla birlikte ahşabı değerli görüldüğü için (özellikle kazma. kürek yapımında) doğada kalın gövdeli bireyler azalmış. Neyse ki dipten yeniden sürgün veriyor. Ancak tohum dökemediği için popülasyonu gençleşemiyor ve bu da ağacın biyolojik süreçlerine zarar veriyor. Oysa iklim değişikliğine karşı geniş bir adaptasyon yeteneği olduğu bilgisi verilmiş. Aynı zamanda kuraklık, yangına da dayanıklı ve hızlı gelişiyor. Çiçeklerinin çok güzel koktuğunu da söylemeli. Gövdesinden elde edilen ve “manna” adı verilen sakızı da tıbbi olarak kullanılıyor.

Bugüne kadar gördüğüm bireyler makiler arasına serpiştirilmiş yalnız bireylerdi. Hiç topluluğa rastlamadım. Zaten nadiren rastlanıyormuş. Tohumunu alıp ekmek önemli. Yapılan araştırmalarda tohumların yerden toplanmasının uygun olmadığı ve tohum kapsülleri ağacın başındayken en yüksek canlılık oranlarına sahip olduğu belirlenmiş. Tohum kapsülleri Ekim sonu gibi dökülmeye başlıyormuş. En iyisi toplar toplamaz ekmek. Güneşli güney bakıları tercih ediyor. Hem güneşten hem güneyden yana zengin olanların bahçesinde Toros dişbudağı’na bir yer açılır artık.

Kaynak
https://ormuh.org.tr/uploads/docs/magazines/320_2009_2.pdf
Tohum ekimi için ayrıntılı bilgiler
https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/195836