aracıya mahal yok

Bir aracıya mahal vermeden herşeyi kendi ruhumuzla görmek ne önemli. Bahar başında Ruta chalepensis (Kokar sedef otu) ile karşılaşmıştım. Olduğu yeri öyle bir koku basmıştı ki sarhoş oldum. Hafif ama yoğun, turunç çiçeğini çağıran bir kokuydu. Etrafta bir turunçgil bahçesi de yoktu. Eve dönüp bitkinin ne olduğunu anlamaya çalışırken aklıma kokuyu takip etmek geldi. Öyle buldum ne olduğunu. Turunçgiller’denmiş Kokar sedef otu.

Beni Turunçgiller’in kapısına getiren kokuyu da tarif ederek, Flora grubunda fotoğraflarını paylaştım bitkinin. Biri “kötü kokar” yorumu yapınca, çiçeklerini tekrar ziyarete gitmedim. “Herhalde” dedim, “yakında bir bahçe vardı da ben göremedim.” Bugün uzun bir süre sonra şehire düştü yolum. İlk iş tohumlarını alıp koklamak oldu tabii. Sevgili aracı yanılıyormuşsun. Veya koku da tat gibi o kadar öznel bir ele avuca gelmez ki. Örneğin şu kültüre almanın nimetlerini anlatan yazılarda ibret olsun diye kullanılan çok çekirdekli kabakların, karpuzların tadını, kokusunu hep merak ediyorum. Ne kadar uzağa düştük o ilk damak tadından. Değişemez mi kötü/iyi, koku/tat algısı?

Sonuçta Kokar Sedef otu bana bütün güzel kokularını saldı, buhurladı ruhumu. Üstelik çok tanıdık, dilimin ucuna gelip gelip giden bir şeyin kokusu bu. Neyin? Bilmiyorum, neyi dürtüklediğini bulmayı umut ediyorum. Ve anlatacaklarım da var Kokar Sedef otu hakkında. Ama kokusu, hikayesinden önce gitmeyi becerebilir belki.

*

Bir bahçe düşünün ki her bitki birbirini destekliyor. Organik veya değil savaşa, eğer çok tahrip edilmemişse toprağı desteklemeye hiç ihtiyaç yok. Yaşadığımız yerlerdeki doğallaşmış bitki topluluklarına bakmak, aralarındaki ilişkileri gözlemleyip bu toplulukların daha küçük bir ölçeğini, sağlayabileceğimiz maksimum çeşitlilikle bahçemize taşımak yeterli bence. Bunun için çevremdeki ormana bakmam yetiyor. İşte bu bakışmalardan birinde karşılaştık Kokar Sedef Otu’yla. Tohumunu dökme zamanı hemen ziyaretine gittim tabii. Kokulu bitkiler çekici, uzaklaştırıcı, destekleyici, koruyucu işlevleriyle biyolojik yardımcı olarak çok önemliler.

Kokar Sedef otu (Ruta chalepensis), yerlisi olduğu Akdeniz topraklarında yiyeceklere baharat, alkol ve içeçeklere tatlandırıcı bir bileşen olarak katılıp geleneksel tıpta da kullanılıyor. Ancak kullanımının özellikle doz aşımında sakıncalı olduğu uyarısı yapılmış. Ve epeyi uzun bir uyarı listesi var. Bir şifacı değilim, bunun için bitkinin insana yararını, merak uyandırmaya yetecek cümlelerle geçiyorum. Benim için asıl önemli olan bir bitkinin yaşadığım coğrafya için anlamı ve karşılaşmamızı taçlandırabilmek.

Yapraklarından elde edilen yağ gıda aroması olarak ve parfüm, sabun yapımında kullanılıyor. Yağda bolca bulunan , Undecanone (Methyl nonyl ketone) olarak bilinen organik bileşiğin elde edildiği diğer bitkiler muz, karanfil, zencefil, guava, çilek, yabani domates ve chameleon bitkileri, dolayısıyla bu bitkilerle koku kardeşi sayılabilir. Bitkinin yağı veya yaprakları kurutulup ezilerek böcek kovucu olarak kullanılıyor. Yapraklar eldiven giyilerek toplanıp gölge ve havadar bir mekanda kurutulmalı. Çünkü bitkinin deriyle teması alerjik tepkilere yol açabiliyor. Bence bahçeye ekmek bile böcekleri uzaklaştırmak için yeterli olabilir. Kokusu çok geniş bir alanı kaplıyordu. Ve bitkinin yapraklarında tek bir böcek ısırığı, yaprak biti, mantar dahi yoktu. İşte Akdeniz insanı böyle terbiye ediyor; sağlam bir bitki gördüğümde kim olduğunu merak etmeden geçemiyorum.

Bitkinin saçaklı taç yaprakları diğer Ruta türleriyle karıştırılmasını engeller. Çalı formunda, 80 cm. boylanabilen, yaprak dökmeyen bir bitkidir. Yaprakları belirgin şekilde yağ bezeleriyle kaplıdır. Drenajı iyi kireçli, taşlı topraklarda genellikle tohumdan yetiştirilir. Akdeniz, Orta ve Doğu Karadeniz’de doğal yayılışı bulunmaktadır. 300 metre rakıma kadar yetiştiği bilgisi verilmiş ama korunaklı bir yere ekerek ve soğuklarda saman balyaları veya taş bir duvarla paravan oluşturarak yüksek bahçelere buyur etmek de mümkün olmalı. Ne kadar mümkün, bu bahar öğreneceğim. Onunla ilgili okuduğum herşey daha fazla ilgiyi hakkettiğini doğrular nitelikte. Bahçeler bu kokudan mahrum kalmasın.